نیازهای ویتامینی مادران باردار و شیرده؛ چه مکمل هایی ضروری هستند؟

دوران بارداری و شیردهی از حساس‌ترین مراحل زندگی مادر است. در این دوره، بدن علاوه بر تأمین نیازهای خود باید مواد مغذی لازم برای رشد جنین یا تولید شیر را نیز فراهم کند. به همین دلیل، نیاز به برخی ویتامین ها و مواد معدنی افزایش پیدا می‌کند.

تغذیه متنوع و سالم پایه اصلی دریافت مواد مغذی است؛ اما در بسیاری از موارد، پزشک مصرف مکمل مخصوص دوران بارداری یا شیردهی را نیز توصیه می‌کند. فولیک اسید، آهن، ید و ویتامین D از مهم‌ترین ترکیباتی هستند که تأمین آن‌ها در دوران بارداری اهمیت ویژه‌ای دارد.

مهم‌ترین ویتامین‌ها و مواد معدنی در دوران بارداری

فولیک اسید؛ ضروری پیش از بارداری

فولیک اسید یا ویتامین B9 در تقسیم سلولی و تشکیل بافت‌های جدید نقش دارد. دریافت کافی آن پیش از بارداری و در هفته‌های ابتدایی حاملگی به کاهش خطر برخی ناهنجاری‌های مغز و نخاع جنین کمک می‌کند.

به همین دلیل، بهتر است مصرف فولیک اسید از زمانی که فرد تصمیم به بارداری دارد آغاز شود و مطابق نظر پزشک ادامه پیدا کند.

منابع غذایی فولات عبارت‌اند از:

• سبزیجات برگ‌سبز
• عدس و حبوبات
• مرکبات
• آووکادو
• غلات غنی‌شده

افرادی که سابقه بارداری همراه با نقص لوله عصبی دارند یا برخی داروها را مصرف می‌کنند ممکن است به مقدار متفاوتی از فولیک اسید نیاز داشته باشند و نباید دوز مکمل را خودسرانه افزایش دهند.

آهن؛ کمک به پیشگیری از کم‌خونی

در دوران بارداری حجم خون مادر افزایش پیدا می‌کند و بدن برای ساخت هموگلوبین و انتقال اکسیژن به آهن بیشتری نیاز دارد. کمبود آهن می‌تواند باعث خستگی، ضعف، تپش قلب، رنگ‌پریدگی و کم‌خونی شود.

سازمان جهانی بهداشت مصرف آهن و فولیک اسید را در مراقبت‌های دوران بارداری برای کاهش خطر کم‌خونی مادر توصیه می‌کند.

منابع غذایی آهن شامل گوشت، مرغ، ماهی، عدس، لوبیا و سبزیجات سبز هستند. مصرف منابع ویتامین C در کنار غذاهای حاوی آهن می‌تواند به جذب بهتر آهن کمک کند.

مصرف بیش از اندازه آهن ممکن است باعث یبوست، حالت تهوع یا ناراحتی گوارشی شود؛ بنابراین مقدار مصرف باید براساس آزمایش خون و نظر پزشک تعیین شود.

ید؛ مهم برای رشد مغز و تیروئید

ید برای تولید هورمون‌های تیروئیدی و رشد طبیعی مغز و سیستم عصبی جنین ضروری است. نیاز به ید در دوران بارداری و شیردهی افزایش پیدا می‌کند، زیرا مادر باید نیازهای خود و کودک را تأمین کند.

نمک یددار، ماهی، لبنیات و تخم‌مرغ از منابع غذایی ید هستند. زنان مبتلا به بیماری‌های تیروئیدی باید پیش از مصرف مکمل ید با پزشک خود مشورت کنند.

ویتامین D؛ حمایت از استخوان و سیستم ایمنی

ویتامین D به جذب کلسیم و حفظ سلامت استخوان‌ها و دندان‌ها کمک می‌کند. دریافت کافی این ویتامین در دوران بارداری برای سلامت استخوان مادر و رشد اسکلتی جنین اهمیت دارد.

نور خورشید، ماهی‌های چرب، زرده تخم‌مرغ و مواد غذایی غنی‌شده از منابع ویتامین D هستند. بااین‌حال، کمبود این ویتامین شایع است و ممکن است پزشک پس از انجام آزمایش، مکمل ویتامین D تجویز کند.

مصرف دوزهای بالا بدون آزمایش و نظر پزشک توصیه نمی‌شود.

کلسیم؛ برای استخوان‌ها و دندان‌ها

کلسیم در شکل‌گیری استخوان و دندان‌های جنین، انقباض عضلات و عملکرد طبیعی اعصاب نقش دارد. اگر دریافت کلسیم مادر کافی نباشد، بدن ممکن است بخشی از نیاز خود را از ذخایر استخوانی تأمین کند.

شیر، ماست، پنیر، بادام، کنجد و برخی سبزیجات از منابع کلسیم هستند. بهتر است مکمل آهن و کلسیم هم‌زمان مصرف نشوند، زیرا ممکن است جذب آهن کاهش پیدا کند.

ویتامین B12

ویتامین B12 در تولید سلول‌های قرمز خون و عملکرد طبیعی سیستم عصبی نقش دارد. کمبود آن بیشتر در مادران گیاه‌خوار، وگان یا افراد مبتلا به برخی مشکلات گوارشی دیده می‌شود.

گوشت، ماهی، تخم‌مرغ و لبنیات منابع اصلی ویتامین B12 هستند. مادرانی که رژیم غذایی کاملاً گیاهی دارند معمولاً باید درباره مصرف مکمل B12 با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنند.

کولین؛ ماده مغذی مهم برای رشد مغز

کولین در ساخت غشای سلولی و رشد مغز و سیستم عصبی جنین نقش دارد. تخم‌مرغ، گوشت، ماهی، لبنیات، حبوبات و برخی مغزها از منابع آن هستند.

برخی مکمل‌های پریناتال کولین کافی ندارند؛ بنابراین بهتر است مقدار آن روی برچسب محصول بررسی شود. زنان باردار و شیرده از گروه‌هایی هستند که ممکن است بیشتر در معرض دریافت ناکافی کولین قرار داشته باشند.

امگا ۳ و DHA

DHA یکی از اسیدهای چرب امگا ۳ است که در ساختار مغز و شبکیه چشم نقش دارد. ماهی‌های کم‌جیوه مانند سالمون و ساردین از منابع مناسب امگا ۳ هستند.

مادرانی که ماهی مصرف نمی‌کنند می‌توانند با مشورت پزشک از مکمل‌های حاوی DHA استفاده کنند. هنگام انتخاب مکمل روغن ماهی باید به کیفیت، خلوص و میزان DHA آن توجه شود.

نیازهای تغذیه‌ای مادران شیرده

در دوران شیردهی، بدن برای تولید شیر به انرژی و مواد مغذی کافی نیاز دارد. رژیم غذایی مادر باید شامل پروتئین، سبزیجات، میوه، غلات کامل، چربی‌های مفید و مایعات کافی باشد.

نیاز به ید، کولین، ویتامین B12 و برخی مواد مغذی در دوران شیردهی همچنان اهمیت دارد. مادران گیاه‌خوار یا وگان، افرادی که رژیم محدود دارند یا کسانی که دچار کمبود تغذیه‌ای هستند ممکن است به مکمل نیاز داشته باشند.

ادامه مصرف مکمل دوران بارداری بعد از زایمان برای همه مادران ضروری نیست؛ زیرا ممکن است مقدار آهن یا فولیک اسید آن بیشتر از نیاز دوران شیردهی باشد. انتخاب مکمل باید براساس رژیم غذایی، آزمایش‌ها و نظر پزشک انجام شود.

همچنین نوزادانی که با شیر مادر یا ترکیبی از شیر مادر و شیر خشک تغذیه می‌شوند معمولاً از روزهای ابتدایی زندگی به ویتامین D نیاز دارند. مقدار و روش مصرف مکمل نوزاد باید توسط پزشک کودکان مشخص شود.

آیا مصرف مولتی‌ویتامین بارداری ضروری است؟

مولتی ویتامین های مخصوص بارداری یا Prenatal معمولاً ترکیبی از فولیک اسید، آهن، ید، ویتامین D، ویتامین های گروه B و سایر ریزمغذی ها هستند.

مصرف این محصولات می‌تواند به جبران فاصله میان نیازهای تغذیه‌ای و دریافت روزانه کمک کند؛ اما همه مکمل های پریناتال ترکیبات و مقادیر یکسانی ندارند. هنگام انتخاب محصول بهتر است موارد زیر بررسی شوند:

• مقدار فولیک اسید یا فولات
• میزان آهن
• وجود ید و ویتامین D
• وجود یا نبود DHA و کولین
• مقدار و فرم ویتامین A
• تداخل با سایر مکمل ها و داروها

نکات مهم مصرف مکمل در بارداری و شیردهی

ویتامین ها همیشه بی‌خطر نیستند و مصرف بیشتر آن‌ها الزاماً نتیجه بهتری ایجاد نمی‌کند. به‌خصوص مصرف دوز بالای ویتامین A به فرم رتینول در دوران بارداری می‌تواند خطرناک باشد.

مادران باردار و شیرده باید از مصرف هم‌زمان چند مولتی ویتامین، مکمل های نامشخص، محصولات لاغری و ترکیبات گیاهی بدون تأیید پزشک خودداری کنند.

همچنین مکمل غذایی جایگزین رژیم متعادل، آزمایش‌های دوره‌ای و مراقبت‌های پزشکی نیست.

جمع‌بندی

فولیک اسید، آهن، ید، ویتامین D، کلسیم، ویتامین B12، کولین و امگا ۳ از مهم‌ترین مواد مغذی مورد نیاز مادران باردار و شیرده هستند. نیاز دقیق هر مادر به وضعیت تغذیه، نتایج آزمایش‌ها، رژیم غذایی و شرایط بارداری بستگی دارد.

بهترین انتخاب، استفاده از مکمل مخصوص دوران بارداری یا شیردهی زیر نظر پزشک و در کنار یک رژیم غذایی متنوع و سالم است.