انواع سرگیجه فقط به احساس چرخیدن محیط محدود نمیشوند. بعضی افراد احساس میکنند اتاق دور سرشان میچرخد، بعضی حالت سیاهی رفتن چشم و نزدیک شدن به غش دارند و گروهی دیگر هنگام راه رفتن تعادل خود را از دست میدهند. شناخت نوع این احساس، مدت آن و علائم همراه میتواند به پیدا کردن علت سرگیجه کمک کند.
سرگیجه در واقع یک بیماری مشخص نیست و پزشکان آن را به عنوان علامتی در نظر میگیرند که میتواند دلایل مختلفی از مشکلات گوش داخلی و افت فشار خون گرفته تا میگرن، کمآبی یا بعضی بیماریهای عصبی داشته باشد.
انواع سرگیجه چه تفاوتی دارند؟
بهطور کلی افراد سرگیجه را با چند حالت اصلی توصیف میکنند:
| نوع احساس | فرد چه حسی دارد؟ |
|---|---|
| سرگیجه چرخشی | خود فرد یا محیط در حال چرخیدن است |
| سبکی سر | احساس ضعف و نزدیک شدن به غش |
| عدم تعادل | تلوتلو خوردن یا ناپایداری هنگام راه رفتن |
| احساس شناوری | حالت گیجی، منگی یا سبک بودن سر |
مدت حمله، عامل شروعکننده و علائم همراه اهمیت زیادی دارند. برای مثال سرگیجهای که با چرخاندن سر برای چند ثانیه ایجاد میشود با حالتی که چند ساعت همراه وزوز گوش ادامه دارد، احتمالاً علت یکسانی ندارد.
سرگیجه چرخشی یا ورتیگو
ورتیگو حالتی است که فرد احساس میکند خودش یا محیط اطرافش در حال چرخش و حرکت است؛ حتی زمانی که کاملاً ثابت نشسته یا دراز کشیده است.
این نوع سرگیجه ممکن است با علائم زیر همراه باشد:
- تهوع
- استفراغ
- عدم تعادل
- سختی در راه رفتن
- حرکات غیرارادی چشم
- احساس کشیده شدن بدن به یک سمت
بسیاری از موارد ورتیگو به سیستم تعادل گوش داخلی ارتباط دارند، اما میگرن و برخی مشکلات عصبی نیز میتوانند چنین حالتی ایجاد کنند.
سرگیجه وضعیتی؛ وقتی با حرکت سر همهچیز میچرخد
سرگیجه وضعیتی خوشخیم یا BPPV یکی از شایعترین علتهای سرگیجه چرخشی است.
فرد معمولاً حالتی شبیه این را تجربه میکند:
«وقتی در تخت غلت میزنم، سرم را بالا میبرم یا ناگهان مینشینم، اتاق برای چند ثانیه دور سرم میچرخد.»
حملات BPPV اغلب کوتاهاند و معمولاً کمتر از یک دقیقه طول میکشند. تغییر وضعیت سر عامل اصلی شروع حمله است. تهوع و بههم خوردن تعادل نیز ممکن است ایجاد شود.
این مشکل معمولاً زمانی رخ میدهد که ذرات بسیار کوچک موجود در گوش داخلی از محل طبیعی خود جابهجا شوند.
سرگیجه ناشی از التهاب عصب گوش
Vestibular Neuritis یا التهاب عصب دهلیزی میتواند سرگیجهای بسیار شدید و ناگهانی ایجاد کند.
برخلاف BPPV که حملههای کوتاه دارد، در این حالت فرد ممکن است ساعتها یا حتی چند روز احساس چرخش داشته باشد.
علائم رایج شامل:
- سرگیجه شدید و مداوم
- تهوع یا استفراغ
- عدم تعادل
- مشکل در راه رفتن
- بدتر شدن علائم با حرکت سر
است.
اگر سرگیجه مشابه با کاهش شنوایی همراه باشد، ممکن است مشکل دیگری به نام Labyrinthitis مطرح باشد.
سرگیجه همراه با وزوز گوش
بیماری منییر یکی دیگر از علتهای انواع سرگیجه چرخشی است و گوش داخلی را درگیر میکند.
فرد معمولاً مجموعهای از علائم را تجربه میکند:
- حملات ناگهانی چرخش محیط
- وزوز یا صدای زنگ در گوش
- احساس فشار یا پری داخل گوش
- کاهش شنوایی
- تهوع و عدم تعادل
حملات منییر میتوانند از حدود ۲۰ دقیقه تا چند ساعت ادامه پیدا کنند و معمولاً به شکل دورهای برمیگردند. کاهش شنوایی نیز ممکن است در ابتدا بیاید و برود.
وجود همزمان سرگیجه، وزوز و تغییر شنوایی میتواند سرنخ مهمی برای بررسی گوش داخلی باشد.
سرگیجه میگرنی
میگرن همیشه با سردرد شدید همراه نیست. نوعی به نام میگرن دهلیزی میتواند بیشتر با سرگیجه و مشکلات تعادل خودش را نشان دهد.
فرد ممکن است این حالات را داشته باشد:
- احساس چرخش
- عدم تعادل
- حساسیت شدید به حرکت
- تهوع
- حساسیت به نور و صدا
- سردرد ضرباندار در بعضی حملات
حملات ممکن است چند دقیقه تا چند ساعت طول بکشند و گاهی حتی بدون سردرد ظاهر شوند.
افرادی که سابقه میگرن یا ماشینگرفتگی و حساسیت به حرکت دارند، ممکن است بیشتر این نوع سرگیجه را تجربه کنند.
سبکی سر و حالت نزدیک به غش
همه انواع سرگیجه حالت چرخشی ندارند.
Presyncope حالتی است که فرد هنوز هوشیار است، اما احساس میکند هر لحظه ممکن است غش کند.
توصیف معمول آن شبیه این است:
«چشمهایم سیاهی میرود، بدنم سست میشود و حس میکنم باید سریع بنشینم.»
علائم همراه میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- ضعف
- عرق کردن
- تهوع
- تپش قلب
- تاری دید
- حالت نزدیک به بیهوشی
این حالت میتواند دلایل ساده یا جدی داشته باشد؛ از کمآبی و افت فشار خون گرفته تا بعضی مشکلات قلبی.
سرگیجه بعد از بلند شدن
اگر فرد هنگام بلند شدن از تخت یا صندلی ناگهان احساس سبکی سر، تاری دید یا سیاهی رفتن چشم داشته باشد، ممکن است فشار خون او هنگام ایستادن افت کند.
این حالت Orthostatic Hypotension یا افت فشار خون وضعیتی نام دارد.
علائم معمول عبارتاند از:
- سرگیجه بلافاصله پس از ایستادن
- تاری یا سیاهی رفتن دید
- ضعف
- احساس نزدیک شدن به غش
- در موارد شدید، بیهوشی
کمآبی، بعضی داروهای فشار خون و مشکلات قلبی یا عصبی میتوانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.
سرگیجه گاهبهگاه بعد از بلند شدن سریع ممکن است مسئله جدی نباشد، اما تکرار مداوم آن نیاز به بررسی دارد.
سرگیجه همراه با عدم تعادل
در بعضی افراد هیچ حس چرخشی وجود ندارد. مشکل اصلی این است که هنگام ایستادن یا راه رفتن احساس میکنند بدن ثبات ندارد.
ممکن است فرد بگوید:
«احساس میکنم روی قایق راه میروم.»
یا:
«موقع راه رفتن انگار بدنم به یک سمت کشیده میشود.»
اختلالات گوش داخلی، مشکلات بینایی، بیماریهای عصبی، ضعف عضلات و بعضی داروها میتوانند روی تعادل اثر بگذارند. مغز برای حفظ تعادل همزمان از اطلاعات چشمها، گوش داخلی، اعصاب و عضلات استفاده میکند.
سرگیجه ناشی از اضطراب
اضطراب و حملات پانیک نیز میتوانند حالتی ایجاد کنند که افراد آن را سرگیجه، منگی یا سبکی سر توصیف میکنند.
هنگام اضطراب ممکن است تنفس سریع و عمیق شود. این حالت میتواند سطح دیاکسیدکربن خون را تغییر دهد و باعث ایجاد علائمی مانند:
- سبکی سر
- تپش قلب
- احساس کمبود هوا
- گزگز دست یا اطراف دهان
- ضعف
- مشکل در تمرکز
- احساس عدم واقعیت یا منگی
شود.
با این حال، نباید سرگیجه جدید را بدون بررسی به استرس نسبت داد؛ بعضی مشکلات جسمی میتوانند علائم مشابهی ایجاد کنند.
سرگیجه ناشی از کمآبی یا گرما
کمآبی بدن حجم خون را کاهش میدهد و ممکن است باعث ضعف و سرگیجه شود.
این حالت بیشتر پس از:
- تعریق زیاد
- ورزش طولانی
- قرار گرفتن در گرمای شدید
- اسهال یا استفراغ
- مصرف کم مایعات
دیده میشود.
احساس تشنگی، خشکی دهان، ضعف و خستگی میتواند همراه آن باشد. کمآبی همچنین ممکن است افت فشار خون هنگام ایستادن را تشدید کند.
سرگیجه ناشی از کمخونی
کمخونی نیز یکی از علتهای احتمالی احساس سبکی سر است.
در چنین شرایطی معمولاً تنها علامت فرد سرگیجه نیست و ممکن است موارد دیگری مانند:
- خستگی
- ضعف
- رنگپریدگی
- کاهش توان فعالیت
هم وجود داشته باشد.
تشخیص کمخونی فقط بر اساس سرگیجه امکانپذیر نیست و در صورت شک به آن، پزشک ممکن است آزمایش خون درخواست کند.
سرگیجه ناشی از افت قند خون
افت واقعی قند خون بیشتر در افرادی دیده میشود که دیابت دارند و از انسولین یا برخی داروهای کاهشدهنده قند استفاده میکنند.
علائم میتوانند شامل:
- سرگیجه
- لرزش
- تعریق
- اضطراب
- ضعف
- گرسنگی
- گیجی
باشند.
صرف گرسنه بودن یا دیر غذا خوردن در یک فرد سالم لزوماً به معنی هیپوگلیسمی واقعی نیست.
سرگیجه ناشی از دارو
گاهی علت سرگیجه خود دارویی است که فرد مصرف میکند.
برخی داروهای:
- فشار خون
- ضدافسردگی
- ضدتشنج
- آرامبخش
- خوابآور
میتوانند سرگیجه یا احساس نزدیک شدن به غش ایجاد کنند.
اگر سرگیجه پس از شروع یک داروی جدید یا تغییر دوز آن ایجاد شده است، بهتر است موضوع با پزشک یا داروساز بررسی شود. قطع خودسرانه دارو راه مناسبی نیست.
کدام نوع سرگیجه خطرناک است؟
بیشتر موارد سرگیجه به سکته مربوط نیستند، اما سرگیجه ناگهانی و شدید همراه با علائم عصبی میتواند یک وضعیت اورژانسی باشد.
در صورت ایجاد سرگیجه همراه با موارد زیر باید سریعاً کمک پزشکی اورژانسی گرفت:
- ضعف یا بیحسی ناگهانی صورت، دست یا پا
- اختلال ناگهانی در صحبت کردن
- دوبینی یا کاهش ناگهانی دید
- ناتوانی جدید در ایستادن یا راه رفتن
- سردرد بسیار شدید و ناگهانی
- گیجی ناگهانی
- غش یا تشنج
- درد قفسه سینه
- ضربان قلب بسیار سریع یا نامنظم
- استفراغ شدید و ناگهانی
این علائم ممکن است با سکته، مشکلات قلبی یا بیماریهای دیگری که نیاز به بررسی فوری دارند مرتبط باشند.
از روی حالت سرگیجه چه چیزی میتوان فهمید؟
این جدول تفاوت انواع سرگیجه را سادهتر نشان میدهد:
| حالت سرگیجه | علتهایی که ممکن است مطرح باشند |
|---|---|
| اتاق با حرکت سر چند ثانیه میچرخد | BPPV |
| چرخش شدید ساعتها یا روزها ادامه دارد | التهاب عصب دهلیزی یا لابیرنتیت |
| چرخش همراه وزوز و کاهش شنوایی | منییر |
| سرگیجه همراه حساسیت به نور یا سابقه میگرن | میگرن دهلیزی |
| سیاهی چشم بعد از بلند شدن | افت فشار وضعیتی |
| احساس نزدیک شدن به غش و تعریق | Presyncope و علل گردش خون |
| منگی همراه اضطراب و تنفس سریع | اضطراب یا Hyperventilation |
| عدم تعادل هنگام راه رفتن | اختلالات تعادل، گوش داخلی یا علل عصبی |
این جدول برای تشخیص قطعی نیست. چند بیماری مختلف میتوانند علائم بسیار مشابهی داشته باشند.
پزشک برای پیدا کردن علت سرگیجه چه چیزهایی میپرسد؟
شرح دقیق حال فرد اهمیت زیادی دارد. بهتر است بتوانید به این سؤالها جواب دهید:
- آیا محیط میچرخد یا فقط احساس سبکی سر دارید؟
- هر حمله چند ثانیه، دقیقه یا ساعت طول میکشد؟
- حرکت دادن سر آن را شروع میکند؟
- بعد از ایستادن ایجاد میشود؟
- وزوز یا کاهش شنوایی دارید؟
- سردرد یا حساسیت به نور همراه آن است؟
- تپش قلب یا حالت نزدیک به غش دارید؟
- اخیراً داروی جدیدی شروع کردهاید؟
مدت، محرک و علائم همراه از مهمترین سرنخها برای تشخیص علت انواع سرگیجه هستند.
سوالات متداول
سرگیجهای که اتاق دور سر میچرخد چیست؟
این حالت ورتیگو نام دارد. مشکلات گوش داخلی مانند BPPV از علتهای شایع آن هستند، اما میگرن و برخی بیماریهای دیگر نیز میتوانند ورتیگو ایجاد کنند.
چرا وقتی از جایم بلند میشوم سرم گیج میرود؟
افت موقت فشار خون هنگام ایستادن یکی از علتهای رایج است. کمآبی، بعضی داروها و برخی بیماریها نیز میتوانند این حالت را تشدید کنند.
سرگیجه و وزوز گوش نشانه چیست؟
اگر سرگیجه چرخشی همراه با وزوز، احساس پری گوش یا کاهش شنوایی باشد، مشکلات گوش داخلی مانند بیماری منییر میتوانند مطرح باشند.
آیا استرس باعث سرگیجه میشود؟
بله. اضطراب و تنفس سریع میتوانند احساس سبکی سر، منگی و عدم تعادل ایجاد کنند. با این حال، سرگیجه جدید یا مداوم را نباید بدون بررسی صرفاً به استرس نسبت داد.
جمعبندی
انواع سرگیجه میتوانند کاملاً متفاوت از یکدیگر احساس شوند. در یک نفر اتاق میچرخد، فرد دیگری احساس نزدیک شدن به غش دارد و شخص دیگری هنگام راه رفتن تعادل خود را از دست میدهد.
سرگیجههای کوتاه و وابسته به حرکت سر بیشتر با BPPV دیده میشوند، حملات همراه با وزوز و مشکلات شنوایی ممکن است به گوش داخلی مربوط باشند و سیاهی رفتن چشم هنگام بلند شدن میتواند با افت فشار خون ارتباط داشته باشد.
اضطراب، کمآبی، کمخونی، بعضی داروها و میگرن نیز از علل احتمالی سرگیجه هستند.
اگر سرگیجه برای اولین بار به شکل شدید ایجاد شده، مرتب تکرار میشود یا همراه با اختلال گفتار، ضعف یک طرف بدن، دوبینی، مشکل شدید در راه رفتن، غش، درد قفسه سینه یا سردرد ناگهانی است، ارزیابی سریع پزشکی اهمیت دارد.